Search results

Filters

  • Journals
  • Keywords
  • Date

Search results

Number of results: 14
items per page: 25 50 75
Sort by:

Abstract

Badając myśl Henryka Elzenberga, należałoby odróżniać pisma wydane za jego życia przez niego samego (nazywam je corpus) oraz rozszerzenie tego zespołu o wszelkiego rodzaju inedita i pisma rozproszone (proponuję nazwę opus). Corpus zostało świadomie opracowane przez Henryka Elzenberga jako jego autoprezentacja. Z pewnością zaliczyć tu można trzy książki: Kłopot z istnieniem (1963), Wartość i człowiek (1966) oraz Próby kontaktu (1966). Myślę, że dodatkowo trzeba tu włączyć także trzy naukowe monografie Elzenberga z czasów jego młodości: Le sentiment religieux chez Leconte de Lisle (1909), Podstawy metafizyki Leibniza (1917), Marek Aureliusz (1922). Pozostała zawartość dorobku Elzenberga stanowi jego pełne opus („dzieło”). Jest ona nieuporządkowana i szkicowa, ale cenna jako materiał do rekonstrukcji pełnego światopoglądu Elzenberga (jego „systemu”).
Go to article

Abstract

StreszczenieWbrew stanowisku Kazimierza Ajdukiewicza można bronić pogłdu, że zda-nie ma charakter logiczny nie dopiero wtedy, gdy ma wartość logiczny, lecz już wtedy, gdy ma treść dającę się wytłumaczyć w innych zdaniach. Taki jest przypadek spotykanych w literaturze pięknej zdań wyobraźniowych, które w przeciwnym razie trzeba uważać za ulomne logicznie, a ich niedosłow-ność za logiczny wadliwość. Nazwijmy posiadanie treści przez zdanie funkcją konotacyjnę a posiadanie odniesienia w świecie rzeczywistym funkcją denotacyjną. Wówczas zdania wyobraźniowe nalezą do zdań branych w funkcji konotacyjnej. Z ogólu tych zdań wyróżnia zdania wyobraźniowe ich dodat-kowa funkcja pragmatyczna, jaką jest sugestywność estetyczna. Wygodnie jest umieścić semantykę zdań wyobraźniowych w platohskiej ontologii trzech światów, w której świat pierwszy (fizyczny) składa się z rzeczy w pewnych sta-nach, świat drugi (psychiczny) z ludzkich przeżyć wewnętrznych, świat trzeci (logiczny) ze znaczeh slów. To właśnie ze znaczeniami slów naszego języka możemy utożsamić konotacje. Jako poboczną dyrektywę metodologiczną dla ontologii trzech światów warto jest przyjąć tezę reizmu, która pozwala redu-kować światy „trzeci” i „drugi” do bytów podstawowych świata pierwszego - rzeczy.
Go to article

Abstract

Henryk Elzenberg wiązał w młodości ze stoicyzmem wielkie nadzieje, sądząc, że dzięki pojmowaniu filozofii jako sztuki wyrzeczenia zdobędzie wewnętrzną równowagę i uwolni się od bolesnych przeżyć. Jednak stoicyzm widziany jako doktryna ascetyczna przysparzał udręk estetycznej stronie osobowości Elzenberga, która kazała mu cenić sztukę oraz wszechstronny rozwój życia. Elzenberg zbuntował się przeciw ascetycznej stronie swojej osobowości i odtąd miał uraz do stoicyzmu. Pomimo to Elzenberg reprezentował w dużej mierze stoicki typ umysłowości. Dostrzegali to jego przyjaciele, m.in. Zbigniew Herbert, który stworzył legendę Elzenberga jako stoika, dedykując mu wiersz Do Marka Aurelego.
Go to article

Abstract

W ofiarowanej Władysławowi Tatarkiewiczowi księdze pamiątkowej Charisteria (1960) znalazła się krytyka jego estetyki dokonana przez Jerzego Pelca. Merytorycznie spór dotyczył pojęć „formy” i „treści” zastosowanych do dzieł sztuki literackiej i dzieł sztuki plastycznej. Według Tatarkiewicza, dzieła plastyczne mają „formę A”, rozumianą jako układ elementów zmysłowych, a dzieła literackie „formę B”, czyli są zbiorem znaków językowych. „Formie B” przysługuje zawsze „treść”, której dzieła plastyczne są pozbawione. Jerzy Pelc wysunął wobec tej koncepcji uwagi krytyczne z perspektywy semiotyki logicznej. Według Pelca, znaki językowe spełniają trzy równorzędne funkcje językowe: (1) znaczą, (2) oznaczają i (3) wyrażają – co odpowiednio różnicuje pojęcie „treści”. Dzieła plastyczne również mogą spełniać te funkcje, ponieważ w ramach ogólnej teorii znaku, jaką jest semiotyka logiczna, znakami są zarówno „znaki ikoniczne” (dzieła plastyczne), jak i „znaki symboliczne” (dzieła literackie). Z punktu widzenia historii filozofii, książka Charisteria była w epoce marksizmu oazą filozofii tradycyjnej, przedwojennej. Spór między W. Tatarkiewiczem i J. Pelcem przebiegał we wspólnej tradycji szkoły lwowsko- warszawskiej, choć toczył się pomiędzy jej skrzydłem lewym, nastawionym rygorystycznie i scjentystycznie (Pelc), a skrzydłem prawym, nastawionym bardziej tolerancyjnie i humanistycznie (Tatarkiewicz).
Go to article

Abstract

Bogusław Wolniewicz presented his axiological system in four volumes of Filozofia i wartości (“Philosophy and Values”: 1993, 1998, 2003, 2016). For Wolniewicz, just as for his mentor Henryk Elzenberg, axiology is openly assertive and encompasses a painful confrontation of opposite moral beliefs. Wolniewicz’s vision of the reality is gloom, bitter, dramatic and deeply pessimistic. In history he detects unwelcome contributions of demonic powers (Manichaeism), he also believes that human moral character is genetically given and immutable (determinism), that some people are deprived of conscience (dualism), and that the tendency toward evil cannot be reformed (non-meliorism), human reason is not sufficient for a morally good action (voluntarism), while the so-called free will is no more than a manifestation of instincts (irrationalism). Everyone follows their pleasure (hedonism), but not everyone seeks pleasure in the same actions. In particular, some people take pleasure in cruel and destructive behaviour (demonism), while some others mind their own business (utilitarianism), and rare are those who devote themselves to higher values (perfectionism). Religion is a human invention and it emerges as a natural phenomenon in reaction to the fact of mortality. The institution of the Church should nevertheless be honored even by nonbelievers because it supports conservative values. In contemporary Western civilization a crisis can be observed between the conservative part of society (‘right-handed orientation’) and the liberal one (‘left-handed orientation’). Hateful emotions appear on both sides and are dangerous to Western unity. Conservative orientation is attached to the idea of fate, i.e. irrational power that occasionally turns human life into tragedy (fatalism). Wolniewicz’s vision is close to the theology of St. Augustine (original sin, predestination, radical dualism of good and evil) but without a consolation in hope for immortality.
Go to article

Abstract

The normative system of Bogusław Wolniewicz (1927–2017) can be subsumed under three categories: (1) pessimism (fatalism, or ‘tychism’ in Wolniewicz’s terms), (2) moral determinism (‘non-meliorism’), (3) conservatism (‘right-hand orientation’). Ad (1) Wolniewicz was pessimistic in two ways: he believed human life to be tragic (fatalism) and was also convinced that most people are guided by bad instincts (dualism). Ad (2) Wolniewicz believed that moral character was biologically determined and immutable. But his strong position on this subject ignores the classical view of Aristotle or the Stoics for whom moral character (or conscience) was acquired by habit and shaped deliberately. Ad (3) I suggest that a good historical example of conservative tendency was Critias of Athens. His famous fragment of the Sisyphus contains the idea of a supremacy of laws over human passions, and reduces religion to a supportive role with respect to ethics and politics. Wolniewicz’s dualism of right-hand and left-hand orientation encourages me to distinguish between a right-wing and a left-wing perception of value. For a leftist, value is intensity of a chosen feature (progressive value), whereas for a rightist, value is an area of freedom between inacceptable extremities (modular value). On these premises I propose a simple model of axiological conflict between left-wing and right-wing citizens.
Go to article

Abstract

The concept of conscience is analyzed here in two different ways: the systematic and the historical-literary. As to the first, systematic perspective, I distinguish (in part 1) three levels of conscience and on every level I identify two opposite categories (conscience that is ‛individual’ versus ‛collective’; ‛emotional’ versus ‛intellectual’; ‛motivating ex ante’ versus ‛evaluating ex post’). In the second, historical-literary perspective, I analyze two literary cases of fictional characters usually thought of as being guided or affected by conscience. The first case is the ancient Greek tragedy and here I offer (in part 2) a comment on the Sophoclean Antigone and the Euripidean Orestes presenting them both as dramas that contain an exemplary formulation of the phenomenon of conscience. Although Antigone and Orestes express their main principles of action in apparently different words, I suggest (in part 3) the two poetical visions of conscience are equally based upon a highly emotional behavior called pathos by the Greek. Thereby I provide a reason, why ancient philosophers created a new concept of conscience intended as an alternative to the poetical vision of human behavior. The new philosophical concept of conscience was based upon an axiological behavior called ethos. I also coin (in part 4) a concept of the ‛community of conscience’ where I distinguish four ‛aspects of solidarity’ in conscience, namely, somebody’s own self, a group of significant persons, a group of the same moral principles, and a sameness of life. In the end I turn (in part 5) to a historical-literary case in Joseph Conrad’s last novel The Rover (1923), which provoked a lively discussion among Polish authors and seems useful as an illustration of several levels of ‛solidarity of conscience’.
Go to article

Abstract

In the paper I show why we should consider Stoicism as the historical source of St. Thomas’s distinction between ‘conscience’ and ‘synderesis’. I claim that the Stoic terms syntērēsis and syneidēsis became, through the ages, the Thomistic synderesis and conscientia. The Stoic syntērēsis meant ‘self-preservation’, and in all animals this ‘first instinct’ refers to the body. The man is the only creature, which, because of its ‘rational nature’, preserves not necessarily its body but rather its soul, i.e. a system of values. Such preservation of someone’s axiological integrity equals ‘salvation’, and thus assimilates Stoicism to Christianity. In the Stoic system, human values follow ‘the nature’ (or ‘the human nature’ in particular), and in Thomism, they follow ‘synderesis’, or the natural inclination toward the good. In both cases we find a natural instinct that transforms itself into a rational structure of conscience. I also argue that, thanks to the moral phenomena of ‘adaptation’ (oikeiōsis) and ‘advancement’ (teleiōsis), the Stoic ethics is not completely egocentric, but incorporates also social duties.
Go to article

Abstract

Mesjanizm jako ogólna idea wywodzi się z religii. Idea ta może jednak w różny sposób przekładać się na poszczególne swoje elementy składowe. Nie wszystkie te elementy muszą zawsze występować razem w poglądach danego myśliciela czy artysty, którego jesteśmy skłonni uznawać za mesjanistę. Dla przykładu, mesjanizmowi narodowemu nie musi towarzyszyć wiara religijna, a jeśli towarzyszy, nie musi być ortodoksyjna. Dlatego niektóre z koncepcji polskich mesjanistów mogą być nawet ze sobą sprzeczne pod względem szczegółowych konsekwencji, wydobywanych z ogólnej idei mesjanizmu. Dla zobrazowania wielości stanowisk zostają przypomniane i skomentowane wybrane koncepcje „mesjanizmu poetów” (A. Mickiewicz, J. Słowacki, Z. Krasiński, C. Norwid) i „mesjanizmu filozofów” (J. Hoene-Wroński, A. Cieszkowski, K. Libelt, B. Trentowski).
Go to article

This page uses 'cookies'. Learn more